Mixed media relief artwork

Ոգեշնչման աղբյուրս` մամռապատ ու քարաքոսապատ ծառաբնի կեղև:

Օգտագործված նյութերը` ակրիլ ներկեր, ծեփամածիկ, ճաքամածիկ, խցանե տախտակի կտորներ, ծառի կեղևի կտորներ կտավապատ տախտակի վրա:

Relief artwork, inspired by tree bark covered with moss and lichen.

Materials used: acrylic paint, modeling paste, crackle paste, pieces of tree bark and cork board on canvas panel.

Պատրաստածս վերջին զարդերը

Ի՜նչ վաղուց էստեղ աշխատանքներիս նկարները չեմ դրել: Մինչդեռ էս ընթացքում ինչքա՜ն բան է կուտակվել. թե՛ գեղանկարներ, թե՛ կոլաժներ ու խառը նյութերով աշխատանքներ: Այ, զարդեր վերջին տարիներին շատ չեմ պատրաստել: Էս մի քանիսն են, որոնց լուսանկարները չէի դրել բլոգներումս.

Կեչու ճյուղից կտրած շերտեր, կաղինի գլխարկներ, ակրիլ ներկ, լաք:

Natural birch wood slices, acorn caps, acrylic paint, varnish.

Գունագեղ ականջօղեր և վզնոց. երկրաչափական աբստրակցիա:
Փայտե հիմքով է և խառը նյութերով.

Colorful earrings & a necklace "Geometric abstraction"
Mixed media on wood

Ականջօղեր «Գարնանային»
Փայտ, թուղթ (քվիլինգ), ակրիլ ներկեր, լաք.

Earrings "Springtime"
Paper, acrylic paint, varnish on wood

Քայլելիս

Հետաքրքիր է, որ երբեմն չենք գիտակցում, թե ինչքան մարդիկ են մեզ կողքից հեռակա ճանաչում: Մեզ հաճախ թվում է, թե միայն մենք ենք տեսնում, նկատում, ուսումնասիրում անծանոթ մարդկանց, մտածում ու ենթադրություններ անում նրանց մասին:
Մի երկու ամիս առաջ, երբ հերթական առավոտվա վազքս ավարտել ու արդեն քայլելու գործին էի անցել, մի կին, որի տան կողքով անցնում էի էդ պահին, ժպտալով ասեց` Դուք էն վազող աղջիկն եք, չէ՞, միշտ տեսնում եմ Ձեզ: Ասեցի` հա, վազում եմ: Ասեց` էստեղ` չգիտեմ որտեղ, շուտով մարաթոն է լինելու, կարո՞ղ է` Դուք էլ եք մասնակցում: Ասեցի` չէ, ես դեռ էդքան փորձառու վազող չեմ, ուղղակի ինձ համար` որպես վարժանք, վազում եմ: Ասեց` բայց որ հանկարծ մասնակցելու լինեք, ինձ ասեք, հա՞, ես այ էս տանն եմ ապրում: Ասեցի` լավ: :)))
Էսպես պարբերաբար տարբեր մարդիկ ինձ ասում են, որ միշտ ինձ տեսնում են մոտակայքում վազելիս կամ քայլելիս:
Էսօր էլ, երբ քայլում էի, մի մարդ մոտեցավ, ջերմ բարևեց, ասում է. «Ես ու կինս Ձեզ միշտ տեսնում ենք էստեղով քայլելիս, միշտ հիանում ենք Ձեր էդ վճռականությամբ` կանոնավոր կերպով քայլելու սովորությամբ, կնոջս ասում եմ` տեսնու՞մ ես` ոնց է ամեն օր, առանց բացառության, պարտաճանաչ քայլում: Գիտե՞ք, էնքան ոգեշնչող է. մենք էլ ենք փորձում հնարավորինս շատ քայլել, մարզվել»: Ասեցի` հա, ու ֆիզիկական ակտիվությունը շատ լավ է ազդում թե՛ ֆիզիկականիս, թե՛ հոգեկանիս վրա: Ասեց` հա՜, ես էլ եմ նկատել, որ երբ մարզվում եմ, ահռելի մեծ տարբերություն եմ զգում և՛ էմոցիոնալ, և՛ ֆիզիկական առումով: Պարզվեց` Իրանից է, ու որ իմացավ` ես էլ հայ եմ, ահագին ուրախացավ: Ասեց, որ շատ հայերի է ճանաչում, Իրանում էլ շատ հայեր կան, ու շատ լավ մարդիկ են: Ասեց` սպասեք, կնոջս կանչեմ, ծանոթացնեմ Ձեզ հետ, շատ կուրախանա: Կանչեց, ծանոթացանք: Անունս իմանալով` ասեց, որ իր զարմուհու անունն էլ Անահիտա է: Դե, չզարմացա` հաշվի առնելով, որ Անահիտ անունը պարսկական ծագում ունի: Ընթացքում էլ, վերջում էլ մի քանի անգամ ասեց` երբ ցանկանաք կամ մի բան պետք լինի, էս է մեր տունը, համեցեք մեր տուն: :)))
Ուրիշներին ոգեշնչելը ամենահաճելի զգացողություններից մեկն է:

Յոննա Յինտոնը

Յոննա Յինտոնը շվեդ վլոգեր է, որը մոտ 10 տարի առաջ թողել է իր քաղաքային կյանքը և տեղափոխվել 1000 կմ հեռու` Շվեդիայի հյուսիսի անտառներում ապրելու` բնության մեջ, բնության հետ ներդաշնակ, ստեղծագործ կյանքով:
Նրա յութուբյան ալիքը նոր եմ հայտնաբերել, ու արդեն քանի օր է` հետևում եմ մեծագույն հաճույքով: Իր վիդեոներում Յոննան շատ հետաքրքիր ու պատկերավոր ձևով պատմում է իր էնտեղի կյանքի` իր ապրած զգացողությունների, իրեն շրջապատող բնության, առօրեական անելիքների, ստեղծագործական պրոցեսների, ինչպես նաև էնտեղի դժվարությունների մասին: Նրա պատմությունները մշտապես ուղեկցվում են բնության չքնաղ տեսարաններով, հիասքանչ երաժշտությամբ, որոնք հենց ինքն է տեսանկարում, նույնիսկ երբ կադրում ինքն է: Բացի տեսանկարելուց, Յոննան զբաղվում է նաև լուսանկարչությամբ, գեղանկարչությամբ, նվագում է ու երգում:
Ներկայումս Յոննան ավելի քան 3 միլիոն հետևորդ ունի: Վերջերս էլ առաջադրվել է Streamy Awards 2021-ի` «Կինեմատոգրաֆիա» անվանակարգում:
Յոննայի թե՛ նկարահանած տեսարանները, թե՛ պատմելու ոճը, թե՛ ապրելակերպը, մտածելակերպն ու հետաքրքրությունները լրիվ իմ սրտով են, ուղղակի սիրահարվել եմ նրա վիդեոբլոգին: Ձայնն ու խոսելաձևը` համապատասխան երաժշտությամբ համադրված, էնքան հանգստացնող ու միաժամանակ ոգեշնչող է, որ անընդհատ ուզում եմ նայել ու լսել:
Մոտ 6-րոպեանոց այս տեսանյութում Յոննան համառոտ պատմում է իր պատմությունը.


Էստեղ պատմում է Շվեդիայի մութ ձմեռների մասին: Յոննայի իմ ամենասիրած վիդեոներից է, և՛ տեսարանները, և՛ երաժշտությունը, և ընդհանուր տրամադրությունը հրաշք են.

Էս մեկն էլ Յոննայի երգերով տեսանյութերի հավաքածու է, որում նաև հայտնի «Սանտա Լուչիա» երգն է կատարում (շվեդերեն` Սանտա Լուսիա), բայց էնքան տարբեր է բնօրինակից, որ ես երգը լսելուց հետո նոր իմացել եմ, որ դա նույն էն «Սանտա Լուչիան» է: :))) Երգերի մեջ ներառված են նաև kulning-ի կատարումներ: Kulning-ը սկանդինավյան երկրներին բնորոշ երաժշտության ձև է, որի միջոցով անասուններին հանդերից տուն էին կանչում.

Էս էլ գեղանկարները. :)





Իտական

Իտական համարյա իմ երազանքների քաղաքն է, համենայնդեպս, ԱՄՆ-ում` որոշակիորեն ամենասիրածս: Էս քաղաքի հետ կապված երեք կարևոր գործոններ կան, որոնք ինձ համար ցանկալի են դարձնում այն. չքնաղ բնություն (ջրվեժներ, ձորեր, կիրճեր), արվեստի ու կրեատիվի առատություն, ընդհանուր բնապահպանական բարձր գիտակցություն (ԱՄՆ-ի ամենականաչ ու ամենաառողջ քաղաքներից է):

Ես ընդհանրապես քաղաքի թոհուբոհից կտրված, խաղաղ, սակավամարդ, բնության մեջ կորած վայրեր եմ նախընտրում, որոնցով Իտական լիքն է, բայց Իտակայի նույնիսկ կենտրոնը բավական հաճելի վայր է` աշխույժ ու ակտիվ, բայց միաժամանակ հանգիստ ու relaxed, ի հակադրություն Նյու Յորքի` Մանհեթընի լարված ու խելագար ակտիվության: Երկնաքերների բացակայությունն էլ իր հերթին է նպաստում Իտակայի հանգիստ ու դրական մթնոլորտին: Ճարտարապետությունն էլ է ուշագրավ. նույնիսկ սովորական բնակելի տները գունագեղ ու սիրուն են: Իտակայով զբոսնելիս ամեն քայլափոխի հանդիպում ես գեղեցիկի, կրեատիվի ու վառ երևակայության հետաքրքիր դրսևորումների. լիքը սիրուն սթրիթ արտ, զանազան նյութերից ու առարկաներից պատրաստված յուրօրինակ քանդակներ` հաճախ ամենաանսպասելի տեղերից ծիկրակող, ամենապարզ կենցաղային իրերի ու սարքավորումների կրեատիվ ձևավորումներ: Ամեն պահի մի բան աչքդ շոյում ու ուշադրությունդ գրավում է: Ու էս ամենը ոչ միայն քաղաքի կենտրոնում (թեև կենտրոնում ավելի շատ է), այլև նույնիսկ ամենակորած-մոլորած մասերում: Էնպիսի տպավորություն է, որ էստեղ մարդիկ փորձում են ամեն ինչ անել, որպեսզի իրենց քաղաքը հնարավորինս սիրուն, հաճելի ու հետաքրքիր լինի:

Իտական հայտնի է իր ջրվեժներով: Քաղաքում ու դրա շրջակայքում ավելի քան 150 ջրվեժ կա, որոնցից միայն երեքը հասցրինք այցելել:


Իտակայում երկրորդ անգամն էինք լինում: Առաջինը ութ տարի առաջ էր, երբ ընտանիքով գնացել էինք էնտեղի էկոավանը, որտեղ 3 օր մնացինք: Էն ժամանակ, քանի որ հիմնական նպատակն էկոավան այցելելն ու ուսումնասիրելն էր, քաղաքում շատ քիչ էինք եղել, բայց դեռ էն ժամանակ հասցրել էի նկատել Իտակայի  բնապահպանականությունն ու արվեստայնությունը: Ի վերջո, պատահական չէ, որ էկոավանը հենց էդ քաղաքում էին որոշել հիմնել:

Միակ խնդիրը, որին բախվեցինք էս անգամ Իտակայում անցկացրած 3 օրերին, ճաշելու տեղ գտնելն էր: Խնդիրը ոչ թե մեզ համապատասխան ու մեր պահանջներին բավարարող ուտելիք գտնելն էր, այլ ճաշի ժամերին սնվելավայրերում ազատ տեղ գտնելը: Ուր մտնում էինք, առաջարկում էին հերթագրվել ու ամենաշուտը կես ժամից գալ, որ տեղ ազատված լինի: Որոշ տեղերում նույնիսկ մի ժամ էին տալիս: Պարզվեց` էնտեղ շաբաթ-կիրակի օրերին միշտ է էդպես լինում: Մենք էլ էնտեղ էինք հենց շաբաթ, կիրակի ու երկուշաբթի օրերին: Երկուշաբթին էլ տոն օր էր, էնպես որ էդ օրն էլ էր նույն վիճակը: Բայց դե մի կերպ յոլա գնացինք:
























































(no subject)

Երբ սովորում ես նկատել, արդեն ինքնաբերաբար ու լիարժեք՝ կայուն կերպով գնահատել կյանքումդ եղած ամեն դրականը, շնորհակալ լինել, ավելի ճիշտ՝ շնորհակալ ԶԳԱԼ էդ ամբողջ դրականի համար, սկսում ես նաև շնորհակալ զգալ քեզ հետ վատ վարված, քեզ ցավ պատճառած մարդկանց, որովհետև գիտակցում ես, թե քեզ հետ էդպես վարվելով՝ իրականում ինչքան բան են տվել քեզ, նույնիսկ եթե «փաստացի» խլել են։ Սկսում ես գիտակցել, թե ինչքան բաներ դու չէիր հասկանա, չէիր բացահայտի ինքդ քո ու աշխարհի մասին, ինչքան նոր ու անիմանալի հնարավորություններ չէին բացվի քո առաջ, եթե տվյալ մարդը կամ մարդիկ քեզ հետ այդպես չվարվեին։ Էդպես կարելի է նույնիսկ նախկինում ամենաատելի մարդու նկատմամբ անսահման անկեղծ շնորհակալության զգացումով լցվել: Իսկ դա ուղղակի աննման զգացում է:
Սա, իհարկե, կարող է միանգամայն անհեթեթ ու անընդունելի հնչել, եթե կյանքումդ ամենուր դրականը նկատելու ու գնահատելու հմտությանը դեռևս անհրաժեշտ չափով չես տիրապետում, բայց դրան հասնելուց հետո կյանքը լրիվ այլ լույսի տակ ես տեսնում ու ընկալում։ Ու միակ ափսոսանքդ էդ դեպքում մնում է այն, որ ավելի շուտ չես եկել էդ գիտակցմանը: Բայց մյուս կողմից էլ էս կյանքում ամեն ինչ լինում է ճիշտ ժամանակին, պարզապես մենք ոչ միշտ ենք ի վիճակի լինում դա գիտակցելու:

Դիտարկումներ մարզվելու հոգեբանական փուլերի մասին

Մարզվելու սովորությունն, ըստ իմ դիտարկումների, երեք հիմնական հոգեբանական փուլեր է ներառում, որոնք, ենթադրում եմ, կարելի է համընդհանուր համարել, այսինքն` միայն իմ դեպքում չի, որ գործում են.
1. ծանր պարտականության փուլ, երբ մարզվում ես (վարժություններ անում, վազում և այլն)` զուտ դրա անհրաժեշտության գիտակցումից դրդված, քեզ ստիպելով, տհաճությամբ, ամեն հարմար առիթով չմարզվելու պատճառներ ու արդարացումներ գտնելով: Օրինակ` էսօր մի քիչ թույլ եմ ինձ զգում, կարելի ա չմարզվել, մի քիչ ուշ եմ արթնացել, կարող ա` գործերս չհասցնեմ (իրականում լավ էլ կհասցնես. Ֆեյսբուքում աննպատակ զվռնելու փոխարեն կարող էիր մարզվել), էսօր մի տեսակ տրամադրություն չունեմ, չեմ մարզվի, և այլն: Սա այլ կերպ կարելի է անվանել չմարզվելու պատճառներ ու արդարացումներ փնտրելու փուլ (իսկ մենք գիտենք, որ փնտրողը միշտ էլ գտնում է): :)))
2. սովորության փուլ, երբ ներքուստ արդեն քիչ թե շատ հաշտվել ես մարզվելու գաղափարի հետ, մարզվում ես արդեն մեխանիկորեն ու հիմնականում կանոնավոր կերպով, չմարզվելու պատճառներ չես փնտրում, բայց լինելու դեպքում օգտվում ես այդ հնարավորությունից ու չես բողոքում:
3. մարզանքը լիարժեք քոնը դարձնելու փուլ, երբ մարզվելն արդեն ոչ միայն սովորություն է, այլև ներքին պահանջ ու նույնիսկ հաճույք, երբ առանց դրա արդեն քեզ չես պատկերացնում ու ոչ միայն պատճառներ չես փնտրում խուսափելու, այլև նույնիսկ հիմնավոր պատճառների դեպքում ամեն գնով փորձում ես չեղած տեղից հնարավորություն ստեղծել մարզվելու համար, որ թեկուզ մի օր առանց դրա չմնաս:
Շատ մարդիկ, ցավոք, լռվում են առաջին ու երկրորդ փուլերի արանքում ու էդպես էլ չեն հասնում երրորդ` երանելի փուլին: Ինքս էլ տարիներ շարունակ բազմիցս լռվել եմ էդ երկուսի արանքում ու ինչ-որ պահի լրիվ դադարեցրել (կարծում եմ` եթե չես հասել երրորդ փուլին, դադարեցնելու վտանգը միշտ էլ ինչ-որ չափով կախված է գլխիդ): Ուղղակի մտածեցի` չիմացողներին ասեմ, իմանան, որ համարյա բոլորին ծանոթ էդ առաջին երկու դժվար փուլերից հետո էդպիսի փուլ էլ է գալիս, էնպես որ, մի հուսահատվեք, մի նահանջեք, եթե արդեն սկսել եք, շարունակեք մարզվել, մինչև հասնեք էդ երրորդ` երանելի փուլին: Հաստատ չեք փոշմանի: :)))

Մարզանքի, ֆիզիկական ակտիվության ունեցած ազդեցության մասին

Էլի ուզում եմ խոսել մարզանքի, ֆիզիկական ակտիվության հրաշագործ ազդեցության մասին: Իսկ ով ձանձրանում է էս թեմայից, միշտ էլ ազատ է չկարդալ, չհետևել: Քանի որ ինքս ինձ վրա հստակ տեսնում եմ մարզանքի, ֆիզիկական ակտիվության դրական ազդեցությունը, ուզում եմ ուրիշներին էլ ոգեշնչել, որ զբաղվեն իրենցով ու իրենց կյանքի որակը բարձրացնեն: Դրական փորձն ուրիշների հետ կիսելու ցանկություն միշտ լինում է:

Ուզում եմ մի քիչ պատմել, թե ինչպիսին էի ես, երբ դեռ ֆիզիկապես ակտիվ չէի, չէի մարզվում, չէի քայլում, չէի վազում ու օրվա հիմնական մասը նստած էի անցկացնում, և ինչպիսին եմ հիմա:

Դեռ երեխա ժամանակվանից, ինչ ինձ հիշում եմ, միշտ էլ ընդհանուր առմամբ թույլ եմ եղել, անէներգիա, շուտ հոգնող: Ընդհանրապես որևէ տեղ գնալը` անկախ նրանից, թե էդ ընթացքում ինչով էի զբաղվում, անկախ նրանից` երկու ժամ էր տևում, թե վեց ժամ, հերիք էր, որ լրիվ ուժասպառ լինեի ու էդ օրն այլևս որևէ լուրջ գործով զբաղվելու ի վիճակի չլինեի: Իհարկե, երբ խիստ անհրաժեշտ է, միշտ էլ հնարավոր է քեզ ստիպելով, տանջվելով անել որոշ գործեր, բայց հարցն էլ հենց այն է, թե ինչ գնով, ինչ վիճակով ես դա անում: Ոչ միայն հյուր գնալը, այլև հյուրեր ընդունելն էլ նույն` ուժասպառ անող ազդեցությունն էին ունենում` անկախ նրանից, թե ինչքանով էր ինձ համար տվյալ մարդկանց հետ ժամանակ անցկացնելը հաճելի ու հետաքրքիր: Ամեն դեպքում վերջում ուժասպառ էի լինում, ու հյուրերից հետո հավաքել-մաքրել-լվանալն էլ եթե անում էի, ապա ուժերի գերլարումով, կամ էլ ի վիճակի չլինելով` թողնում էի առավոտյան:

Ես կարող էի մոտ 6 ժամ, երբեմն` դրանից էլ շատ, անընդմեջ նստել, եթե վեր կենալու հատուկ անհրաժեշտություն չլիներ: Ու, բնականաբար, ինչքան նստում էի, էնքան չէի ուզում տեղիցս վեր կենալ, էնքան ավելի դժվար ու հոգնեցուցիչ էր դառնում շարժվելը: Ընդհանրապես որևէ տեղից տեղ գնալն ինձ համար միշտ էլ նեղություն, անհարմարություն է եղել, ճիշտ է, կախված տարածությունից` մեծ կամ փոքր, բայց ամեն դեպքում նեղություն ու անհարմարություն: Բացի ընդհանուր էներգիայի պակասից, նաև ոտքերս էին շատ թույլ. մի քիչ ծանրաբեռնվածություն, ու ոտքերիս ցավն ու դրանից հետո շարժվելը շարունակելու դժմակությունը պատրաստ էր:
Ես էլ միշտ մտածում էի` դե հիմա ես էլ էսպիսին եմ` թույլ, անէներգիա, պասիվ, ուղղակի տեսակս է էսպիսին, ի՞նչ կարող եմ անել: Բայց պարզվեց` բոլորովին էլ ոչ:


Մարզվել ու հատկապես քայլել ու վազել սկսելուց հետո լուրջ դրական փոփոխություններ եղան իմ մարզավիճակում: Բացի նրանից, որ ոտքերիս մկանները նախկինի համեմատ զգալիորեն ամրացել են (թեև դեռ ահագին զարգանալու տեղ ունեն), նաև էներգիաս է ահռելի չափով ավելացել: Հիմա ես շատ հազվադեպ եմ հոգնում: Կարող եմ ամբողջ օրը ակտիվ լինել, տարբեր գործեր անել, տեղեր գնալ, ահագին ոտքի վրա լինել, քայլել, ու էդքանից հետո երեկոյան ինձ բավական առույգ ու էներգիայով լի զգալ: Եթե դեռևս երկու տարի առաջ ինձ ասեին, որ իմ դեպքում հնարավոր է ֆիզիկական վիճակի էսպիսի փոփոխություն, հաստատ չէի հավատա:


Հիմա, երբ օրգանիզմս արդեն սովոր է ֆիզիկական ակտիվությանը, նույնիսկ մի ժամ նստելուց հետո ակամա վեր կենալու ու շարժվելու պահանջ եմ զգում: Երկար նստած վիճակն արդեն դիսկոմֆորտ է առաջացնում, մարմինս այլևս չի ընդունում էդ վիճակը որպես նորմալ, մինչդեռ նախկինում իմ նորմալ վիճակը հենց նստածն էր:
Ու, փաստորեն, ես հիմա` 40 տարեկանում, ավելի առույգ ու էներգիայով լի եմ, քան նախկինում երբևէ եղել եմ` մանկությանս ու պատանեկությանս տարիներն էլ ներառյալ:

Ընդհանրապես մեր օրգանիզմը շատ ճկուն համակարգ է ու ընդունակ է սովորելու ցանկացած վիճակի` առողջ թե անառողջ, ու որոշ ժամանակ անց ընդունելու այն որպես նորմալ, ու մեր խնդիրն այն է, որ փորձենք առողջը մատուցել ու ամրապնդել որպես նորմալ: Նաև չմոռանանք, որ տարիքի հետ գնալով ավելի բարդ է դառնում օրգանիզմի հետ համագործակցելը, թեև էլի հնարավոր է, կարևորը` ցանկություն ու պատրաստակամություն լինի:

Հայաստանցիների շուտ ծերանալու մասին

Էս ԿՄ-ն արդեն էնքան է անէական դարձել, որ Ֆեյսբուքում դնում եմ, էստեղ չեմ դնում, հետո կարող է մեկ էլ հիշեմ, էստեղ էլ դնեմ: Բայց դե փաստ է, որ էս տարածքն արդեն երկրորդական է, մի տեսակ անիմաստ էլ է դարձել էստեղ գրելը, էնքան որ ավանդույթը չխախտելու համար աշխատում եմ հիշել, էստեղ էլ դնել գրառումներս, թեկուզ ուշացումով:

Հայաստանում մարդիկ ընդհանուր առմամբ բավական շուտ են ծերանում` թե՛ ֆիզիկապես, թե՛ հոգեպես, ու համապատասխանաբար` շուտ էլ մահանում: Պատճառներն, իհարկե, շատ խորն են` օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ: Մի կողմից ծանր սոցիալական պայմանները, հոգսերը, մյուս կողմից` ոչ պակաս ծանր մտածելակերպը, անառողջ ապրելակերպը, որը մասամբ առողջ ապրելակերպի մասին տեղեկացվածության ցածր մակարդակով է պայմանավորված, մասամբ էլ` ուղղակի առողջ ապրելակերպի նկատմամբ համատարած անլուրջ վերաբերմունքով: Ընդհանուր առմամբ փակ արատավոր շրջան է. մարդիկ շուտ են ծերանում, որովհետև ծանր կյանքով են ապրում, մյուս կողմից էլ` ծանր կյանքով են ապրում, որովհետև շուտ են ծերանում, նախ և առաջ` հոգեպես:
Շատերի համար 70, հաճախ նույնիսկ 60 տարեկանից հետո կյանքը` որպես այդպիսին, զգալի չափով ավարտվում է, քանի որ դա արդեն ծեր տարիք է համարվում` համապատասխան ընդունելի և անընդունելի վարքային ստերեոտիպերով: Օրինակ, շատերը համարում են, որ այս կամ այն բանն անելու համար իրենք արդեն ծեր են, ի՞նչ կմտածեն մարդիկ: Հարազատներն ու ծանոթներն էլ իրենց հերթին են ամրապնդում էդ համոզմունքը, ասելով` քո ի՞նչ տարիքն է էսինչ բանն անելու, և այլն: Էդպես մարդն ինքն էլ է սկսում մտածել, որ ինքը ծեր է, որ էսինչ կամ էնինչ բանն անելու իր տարիքն արդեն անցել է, ու որ դա շատ վատ կդիտվի շրջապատի կողմից: Ու մարդիկ ինքնըստինքյան սկսում են իրենց ծեր զգալ, իրենց համոզել, որ իրենց կյանքն արդեն անցել է, չեն էլ փորձում ինչ-որ անձնական հետաքրքրություններ ունենալ, ինչ-որ նոր բաներ փորձել, խրվում-մնում են զուտ միապաղաղ ու կանխատեսելի առօրյայի մեջ ու իսկապես էլ ծերանում են` թե՛ հոգեպես, թե՛ ֆիզիկապես:
Ինչ-որ տարիքից հետո մարդկանց մեծ մասի համար կյանքի միակ իմաստն ու նպատակը դառնում է թոռներ պահելն ու ընտանեկան հոգսերով զբաղվելը: Ու արդեն մի տեսակ «ճամպրուկային տրամադրություն» է լինում դեպի էն աշխարհ: Որոշակի առողջական խնդիրներն ու հիվանդություններն էլ ինչ-որ տարիքից սկսած ընկալվում են որպես նորմա, որպես անխուսափելի ու տվյալ տարիքին բնորոշ վիճակ, մինչդեռ իրականում էդ ամենը նորմա է զուտ էն պատճառով, որ մարդիկ իրենք են էդպես որոշել իրենց ապրելակերպով, մտածելակերպով, կյանքի ու իրենց նկատմամբ վերաբերմունքով:
Քանի դեռ Հայաստանում էի ապրում, ես էլ էի մտածում, որ նորման դա է, քանի որ էդ հարցում զուտ հազվագյուտ բացառությունների էի հանդիպել, որոնցից մեկը մեր մանկավարժության դասախոսն էր, որը 70 տարեկանում մարզվում էր, հեծանիվ քշում քաղաքում: Հիշում եմ` ոնց էինք ապշել, երբ իմացանք, որ ինքը 70 տարեկան է, քանի որ իր տեսքով ու առույգությամբ 50-ից ավել չէր երևում:
Եթե Հայաստանում շատ հազվադեպ կարելի է հանդիպել 90 և անց մարդկանց, ապա ԱՄՆ-ում նրանք բազմաթիվ են ու մեծ մասամբ` ֆունկցիոնալությունը պահպանած, ոտքի վրա, ակտիվ: 100-ն անց մարդիկ էլ հազվագյուտ չեն, ի դեպ: Իհարկե, ԱՄՆ-ում կյանքի պայմաններն օբյեկտիվորեն էլ անհամեմատ ավելի բարենպաստ են, ծերերն էլ շատ ավելի ապահովված, բայց շատ բաներ մարդկանց մտածելակերպից ու ապրելակերպից են կախված, նրանից, թե ինչ են մարդիկ ընդունելի համարում իրենց համար: Էստեղ զբաղմունքների հարցում մարդիկ իրենց չեն սահմանափակում, շատերի դեպքում` հակառակը` թոշակի անցնելուց հետո կյանքը սկսվում է նոր շուքով` սպորտ, յոգա, զանազան խմբակներ, նոր հոբբիներ, ճամփորդություններ, ուսում: Հայաստանում, իհարկե, էս նշածներիս մի մասը միայն քչերի համար է հասանելի ֆինանսապես, բայց, օրինակ, մարզվելը, ինչ-որ հետաքրքրություններ ունենալն ու դրանցով զբաղվելը, կարծում եմ, միջին վիճակագրական թոշակառուի համար լավ էլ հասանելի են: Էլ չեմ ասում, որ մարդիկ կան, որ ամեն ինչ անելու հնարավորություն էլ ունեն, բայց չեն անում` զուտ հասարակական կարծիքին զոհ գնալով: Ինչ-որ փակ շղթա է, որը մի տեղից կոտրել է պետք: Փոփոխություններ կան էս հարցում արդեն, վերջին տասնամյակում ինչ-որ չափով փոխվել է. որոշ տարեց մարդիկ սկսել են ավելի լիարժեք կյանքով ապրել` չամաչել իրենց հետաքրքրություններին ու ցանկություններին հետևելուց: Գնալով շատանում են մեծահասակների համար նախատեսված զանազան խմբակները: Բայց տարեցների ճնշող մեծամասնությունը շարունակում է մնալ ծեր մարդու կարծրատիպերի գերին, մինչդեռ մեզնից յուրաքանչյուրը կարող է իր հերթին խթանել էդ կարծրատիպերից ձերբազատվելու պրոցեսը, օրինակ` իր հարազատներին` ծնողներին, տատիկ-պապիկներին փորձելով համոզել, որ իրենք ծեր չեն, որ իրավունք ունեն իրենց անձնական հետաքրքրություններն ունենալու, տարբեր հաճելի ու հետաքրքիր բաներով զբաղվելու, որ դրանից իրենց կյանքը զգալիորեն կփոխվի դեպի լավը, որ դա ամոթ չի, պախարակելի չի, հակառակը` օգտակար է, առողջարար է, գովելի է: Էդպես կարող են իրենք էլ իրենց հասակակիցներին վարակել, ու էդ առողջարար պրոցեսը գնալով արագանա:
Երբ ԱՄՆ-ում քոլեջում էի սովորում, քանդակագործության դաս էի վերցրել ընտրովի: Շատ փոքր խումբ էինք` ես էի, մի 20 տարեկան տղա, 40-ն անց մի կին ու 90 տարեկան մի տատիկ: Էս տատիկը մեզ հետ հավասար քանդակում էր, ու լավ էլ հաջող քանդակ ստացվեց ի վերջո: Քանի որ քիչ էինք, աշխատանքի բնույթն էլ էնպիսին էր, որ հիմնականում ամեն մեկս ինքնուրույն, սուսուփուս մեր գործի վրա էինք աշխատում, միայն երբեմն-երբեմն դասախոսին դիմելով, երբեմն էլ ինքն էր մոտենում, նայում, խորհուրդներ ու ցուցումներ տալիս, գնում, դասախոսը միաժամանակ նաև կողքի լսարանում էր դասավանդում, որտեղ տատիկ-պապիկներին խեցեգործություն էր սովորեցնում: Տատիկ-պապիկները հաճախ էին գալիս մեր լսարան, զրույցի բռնվում դասախոսի, երբեմն էլ մեզ հետ: Ես էլ, ճիշտն ասած, մարդկանց տարիքը կռահելուց էնքան էլ լավ չեմ, ու ենթադրում էի, որ էս մեր պապիկները երևի 70-ի կողմերը կլինեն, քանի որ էն ժամանակ իմ հայաստանյան պատկերացումներով` էդ առույգության, ակտիվության մարդիկ դրանից ավել դժվար թե լինեին: Մեկ էլ մի օր երկու պապիկների զրույցն եմ լսում, մեկը մյուսին հարցնում է.
– Դու մի ժամանակ դահուկասահքով էիր զբաղվում, չէ՞։ Հիմա է՞լ ես զբաղվում։
– Չէ՜, մի քանի տարի առաջ թողեցի։
– Յա, ինչի՞։
– Դե, մտածեցի՝ 86 տարեկանում դահուկասահքն արդեն մի քիչ էն չի, էլի։
Փաստորեն, մարդը մինչև 86 տարեկանը դահուկասահքով է զբաղվել: Ու եթե դա մի քանի տարի առաջ էր, ուրեմն հիմա մոտ 90 պիտի որ լինի։ Ավելի ուշ արդեն այլ մարդկանց օրինակներով էլ համոզվեցի, որ էստեղ 90 տարեկանը միանգամայն ինքնուրույն, շարժունակ, հանգիստ տեղաշարժվող ու լիարժեք կյանք վարող մարդկանց տարիք է, ոչ թե բազմաթիվ հիվանդություններից հյուծված, հազիվ շարժվող կամ արդեն չշարժվող` անկողնային, կիսամեռ ծերունիների տարիք, ինչպես որ ես էի պատկերացնում` հիմնվելով Հայաստանում տեսածիս վրա: Մինչդեռ կարող էր և դեռ կարող է Հայաստանում էլ այլ կերպ լինել:

Առավոտյան վազք

Առավոտյան վազքն ինձ վրա մի արտասովոր մոգական ազդեցություն է ունենում: 15 րոպե վազում եմ, որից հետո մի 15 րոպե էլ ուղղակի քայլում եմ: Վազքից անմիջապես հետո մի աննկարագրելի ազատության, ինքնավստահության ու ամենազորության զգացողություն է համակում. քայլում եմ, ու էնպիսի զգացողություն է, կարծես աշխարհն իմը լինի: :D Էդ առումով վազքին հաջորդող զբոսանքն օրվա ամենահաճելի պահերից մեկն է ինձ համար: Բացի դրանից, վազքը նաև օրվա լավ սկիզբ է ապահովում, լիքը էներգիա ու կենսունակություն:

Երբ նոր էի սկսել վազել, չնայած նրան, որ արդեն ուղիղ մի տարի հետևողականորեն ամեն օր մարզվում էի, ու ինձ թվում էր` բավական լավ մարզավիճակում եմ, պարզվեց` ընդամենը երկու րոպե վազելուց հետո համ ոտքերս էին ահավոր հոգնում, համ էլ շունչս էր փչում, դրանից ավելի չէի ձգում միանգամից: Էդտեղ հասկացա, որ ինչքան էլ որ մարզվել եմ, կարդիոյի հարցում որոշակիորեն թերացել եմ, իսկ ոտքերիս մկանները միշտ էլ թույլ են եղել, քանի որ մինչև վերջին մոտ մի տարին, ինչ ինձ հիշում եմ, միշտ էլ նստակյաց, պասիվ կյանք եմ վարել: Մի տարվա կանոնավոր մարզումներն, իհարկե, զգալի դրական ազդեցություն ունեցել էին ամենատարբեր առումներով, բայց, փաստորեն, դա դեռ բավարար չէր: Էդպես սկսեցի քիչ-քիչ ավելացնել վազքիս րոպեները: Սկզբում մի երկու-երեք անգամից էի վազում, որ գոնե ընդհանուր օրական մի 7-8 րոպե վազած լինեմ: Հետո սկսեցի համ միանգամից վազելու րոպեներն ավելացնել քիչ-քիչ, համ էլ օրական վազքիս ընդհանուր րոպեները: Մոտ երկու ամիս է, ինչ վազում եմ ամեն օր, բացառությամբ մի քանի օրերի, երբ առավոտյան անձրև էր գալիս: Ներկայումս 15 րոպե անդադար վազում եմ ու ուժասպառ չեմ լինում: Մտադիր եմ մոտ ապագայում մինչև 20 հասցնել: Երևի առայժմ էդքանով կբավարարվեմ, հետո կերևա:

Շրջակայքում մեկ-մեկ հանդիպում եմ այլ վազողների, բայց շատ չէ, մեծ մասամբ ամբողջ ընթացքում ուրիշ ոչ մի վազողի չեմ հանդիպում, հատկապես եթե վաղ ժամերի եմ գնում վազելու: Վազողների մեծ մասն ավելի ուշ ժամերի է դուրս գալիս, երբ ես արդեն Դավթի հետ դուրս եմ գալիս զբոսնելու: