Առավոտյան վազք

Առավոտյան վազքն ինձ վրա մի արտասովոր մոգական ազդեցություն է ունենում: 15 րոպե վազում եմ, որից հետո մի 15 րոպե էլ ուղղակի քայլում եմ: Վազքից անմիջապես հետո մի աննկարագրելի ազատության, ինքնավստահության ու ամենազորության զգացողություն է համակում. քայլում եմ, ու էնպիսի զգացողություն է, կարծես աշխարհն իմը լինի: :D Էդ առումով վազքին հաջորդող զբոսանքն օրվա ամենահաճելի պահերից մեկն է ինձ համար: Բացի դրանից, վազքը նաև օրվա լավ սկիզբ է ապահովում, լիքը էներգիա ու կենսունակություն:

Երբ նոր էի սկսել վազել, չնայած նրան, որ արդեն ուղիղ մի տարի հետևողականորեն ամեն օր մարզվում էի, ու ինձ թվում էր` բավական լավ մարզավիճակում եմ, պարզվեց` ընդամենը երկու րոպե վազելուց հետո համ ոտքերս էին ահավոր հոգնում, համ էլ շունչս էր փչում, դրանից ավելի չէի ձգում միանգամից: Էդտեղ հասկացա, որ ինչքան էլ որ մարզվել եմ, կարդիոյի հարցում որոշակիորեն թերացել եմ, իսկ ոտքերիս մկանները միշտ էլ թույլ են եղել, քանի որ մինչև վերջին մոտ մի տարին, ինչ ինձ հիշում եմ, միշտ էլ նստակյաց, պասիվ կյանք եմ վարել: Մի տարվա կանոնավոր մարզումներն, իհարկե, զգալի դրական ազդեցություն ունեցել էին ամենատարբեր առումներով, բայց, փաստորեն, դա դեռ բավարար չէր: Էդպես սկսեցի քիչ-քիչ ավելացնել վազքիս րոպեները: Սկզբում մի երկու-երեք անգամից էի վազում, որ գոնե ընդհանուր օրական մի 7-8 րոպե վազած լինեմ: Հետո սկսեցի համ միանգամից վազելու րոպեներն ավելացնել քիչ-քիչ, համ էլ օրական վազքիս ընդհանուր րոպեները: Մոտ երկու ամիս է, ինչ վազում եմ ամեն օր, բացառությամբ մի քանի օրերի, երբ առավոտյան անձրև էր գալիս: Ներկայումս 15 րոպե անդադար վազում եմ ու ուժասպառ չեմ լինում: Մտադիր եմ մոտ ապագայում մինչև 20 հասցնել: Երևի առայժմ էդքանով կբավարարվեմ, հետո կերևա:

Շրջակայքում մեկ-մեկ հանդիպում եմ այլ վազողների, բայց շատ չէ, մեծ մասամբ ամբողջ ընթացքում ուրիշ ոչ մի վազողի չեմ հանդիպում, հատկապես եթե վաղ ժամերի եմ գնում վազելու: Վազողների մեծ մասն ավելի ուշ ժամերի է դուրս գալիս, երբ ես արդեն Դավթի հետ դուրս եմ գալիս զբոսնելու:

Մտավոր-էմոցիոնալ հիգիենայի մասին

Մարդկանց մեծ մասը քիչ թե շատ ուշադրություն է դարձնում իր մարմնի հիգիենային, բայց, չգիտես ինչու, շատ քչերն են նույնքան հետևողականորեն կամ գոնե դրա կեսի չափով հոգում իրենց մտավոր-էմոցիոնալ հիգիենայի մասին, մինչդեռ վերջինս մարմնականից պակաս կարևոր չի: Օրինակ, եթե փորձենք տեսողականորեն պատկերացնել էն ամբողջ ինֆորմացիոն աղբը, որ ամեն օր ռեժիմով, համարյա առանց խտրականության լցնում ենք մեր մեջ, մի զարհուրելի պատկեր կտեսնենք: Ու դա զգալի չափով ազդում է մեր ընդհանուր հոգեվիճակի, մտավոր կարողությունների ու նաև ֆիզիկականի վրա:
Օրական բազմաթիվ բողոքական, ագրեսիվ, հայհոյաանեծքախառը, բայղուշիստական, լալահառաչ ու նմանատիպ այլ նեգատիվ ստատուսներ, մեկնաբանություններ, հոդվածներ, վերլուծություններ կարդալը կարող է լրիվ խաթարել մարդու հոգեկան ու ֆիզիկական առողջությունը, ու հենց աչքներիս առաջ շատերինը խաթարվում է: Ու կարևորը` էդքան նեգատիվ ներս անելով ու՞մ ենք որևէ օգուտ տալիս: Օրինակ, զուտ ագրեսիվ կամ լալահառաչ գրառումներ անելով կամ դրանք կարդալով որևէ մեկը երկրին գոնե մազաչափ օգուտ տալի՞ս է: Խոսքը լուրջ ու հավասարակշռված վերլուծությունների մասին չի, որոնք իրականում հազվագյուտ են, այլ էն ստանդարտ էմոցիոնալ, հաճախ իրավիճակից առանձնապես գլուխ չհանող, բայց ինքնավստահ տոնով արված նեգատիվ ստատուսների ու մեկնաբանությունների, որոնցով լցված են սոցիալական ցանցերը:
Գերտեղեկացված լինելն էսօր մոլուցքի պես տարել է համարյա բոլորին, բայց քչերն են իրենց հարց տալիս, թե էդքան մանրամասն տեղեկացված լինելը` բոլոր լուրերը, ստատուսները, քոմենթները կարդալը (ընդ որում` դրա չնչին մասն է զուտ տեղեկություն, մեծ մասը թույն ու թարախ է` զուտ բացասական էմոցիաներ) էդքան կարևոր ու արժեքավո՞ր է, որ հանուն դրա կորցնեն իրենց ներքին խաղաղությունն ու առողջությունը: Ի՞նչ է ստանում կամ ինչո՞վ է ներկայիս տխուր վիճակի բարելավմանն օգնում կանոնավոր կերպով էդքան նեգատիվ ստացող կամ տարածող մարդը, բացի իրեն էլ, ուրիշներին էլ վնասելուց: Որ խորանանք, իրականում ակտիվ գրողներից ու կարդացողներից շատ քչերն են, որ զուտ գրելով կամ կարդալով իսկապես ի զորու են ինչ-որ բան դեպի լավը փոխելու:
Ինչ խոսք, ինտերնետ ու հատկապես Ֆեյսբուք մտնելու դեպքում անհնար է լիովին խուսափել նեգատիվից, բայց կարելի է գոնե մինիմալի հասցնել ստացվող նեգատիվը` ֆիլտրելով, թե ում կամ ինչ էջերի հետևենք, ինչպես նաև խուսափել մեր հերթին ինքնանպատակ նեգատիվի ներդրում անելուց: Իհարկե, միշտ էլ կգտնվեն իրենց մեզնից ավելի մտահոգի տեղ դրած մարդիկ, որոնք իրենք մինչև ուղնուծուծը թաթախված լինելով նեգատիվի մեջ, հանուն իրենց նեգատիվն արդարացնելու մեզ կմեղադրեն նեգատիվից խուսափելու համար, կհամարեն անհայրենիք, անտարբեր ու անկարեկից, բայց դե հո իրե՞նք չեն որոշելու մեր պահվածքը:
Էս առումով շատ տեղին է Թեոդոր Ռուզվելտի հայտնի խոսքը. «Սովորեցրու ինձ, Աստված, հանգիստ ընդունել այն իրադարձությունները, որոնց ընթացքը ես չեմ կարող փոխել, տուր ինձ էներգիա և ուժ` միջամտելու այն իրադարձություններին, որոնց վրա կարող եմ ազդեցություն ունենալ, և իմաստություն տուր` տարբերելու առաջինը երկրորդից»:

Ծնողական մտորումներ

Մի քիչ ծնողական մտորումներ երեխաների պաշտպանության օրվա առթիվ:
Երբ դեռ ամուսնացած չէի ու երեխա չունեի, ընկերական շրջապատում ինձ «Մամա» մականունով էին կնքել` որպես բոլորի նկատմամբ ուշադիր ու հոգատար մարդ: Էդ մամայությունն ինձ համար լրիվ ինքնաբուխ էր, հաճելի ու հիմնականում հեշտ. մեծահասակ մարդկանց մամա լինելն ամեն դեպքում առանձնապես խնդիրներ չէր առաջացնում (մեկ-մեկ առաջացնում էր, բայց դրանք հիմնականում հեշտ հաղթահարելի էին): Բայց պարզվեց` իսկական մամա լինելը լրիվ ուրիշ պատմություն է` բազմաթիվ մարտահրավերներով, որոնցից ոչ բոլորին ես պատրաստ, խնդիրներով, սթրեսներով:
Որպես ծնող` բնականաբար, բոլորս էլ ուզում ենք, որ մեր երեխաները լավագույնս դրսևորեն իրենց կյանքի բոլոր ոլորտներում` լինեն խելացի, բարի, նպատակասլաց, աշխատասեր, ազնիվ, ինքնավստահ, տաղանդավոր և այլն: Մենք փորձում ենք մեզնից կախված ամեն ինչ անել, որ մեր երեխան ամեն ինչով լավը լինի, ու հաճախ ծանր ենք տանում, երբ այս կամ այն չափանիշով չի համապատասխանում լավ երեխայի մեր պատկերացումներին: Մենք սովորաբար ակնկալում ենք, որ երեխայի խնամքի ու դաստիարակության մեջ ներդրած մեր ջանքերը պիտի որոշակի արդյունք տան, ավելի կոնկրետ` լիովին փոխհատուցվեն երեխայի կողմից համապատասխան պահվածքով, ու երբ մեր ակնկալած արդյունքը չենք տեսնում, հաճախ հուսահատվում ենք, անարդարության ու անզորության զգացում ունենում, տառապում, ինքներս մեզ հարց ենք տալիս, թե որն է խնդիրը. մե՞նք ենք ինչ-որ բանում թերացել կամ թերանում, թե՞ խնդիրը երեխայի մեջ է: Նման դեպքերում հաճախ համեմատում ենք երեխային ուրիշների երեխաների հետ, հաճախ էլ ինքներս մեզ հետ` նույն տարիքում եղած ժամանակ, ու չենք հասկանում, թե ինչո՞ւ մեր երեխան այսինչ հարցում բոլորովին մեզ չի քաշել:
Խնդիրն այն է, որ մենք մեր երեխաներին անընդհատ, ծնված օրվանից, համեմատում ենք ուրիշների հետ, նրանց առաջ դնում կոնկրետ պահանջներ` առանց հաշվի առնելու, որ երեխան ի վերջո ո՛չ մաքուր տախտակ է, որի վրա կարելի է գրել ու նկարել էն ամենը, ինչ սիրտդ ուզում է, ո՛չ էլ պլաստիլինի կտոր է, որ տրորելով ու ծեփելով` ուզածդ ձևը տաս: Երեխան աշխարհ է գալիս թե՛ ֆիզիկական, թե՛ մտավոր ու էմոցիոնալ հատկանիշների որոշակի պաշարով, որոնցից շատերը կարող են բոլորովին էլ մեր սրտով չլինել: Իհարկե, դաստիարակության դերը երեխայի անձի ձևավորման, պահվածքի հարցում, նսեմացնել չի կարելի, բայց դաստիարակությունը, որքան էլ զորեղ, այնուամենայնիվ, ամենազոր գործիք չէ: Սրա մասին են վկայում նույն դաստիարակությունը ստացած, բայց ամենատարբեր կերպ ձևավորված, ամենատարբեր վարք դրսևորած բազմաթիվ մարդիկ: Իհարկե, եթե երեխաներդ տարբեր են իրենց բնույթով, ապա սխալ կլինի նրանց բոլորին նույն դաստիարակությունը տալը, այսինքն` նույն բաներին նույնքան ուշադրություն դարձնելն ու նույնքան ժամանակ հատկացնելը, փոխարենը պետք է հաշվի առնվեն տվյալ երեխայի առանձնահատկություններն ու խնդիրները ու ըստ այդմ կազմակերպվեն խնամքն ու դաստիարակությունը: Բայց նույնիսկ այդ դեպքում մենք չենք կարող ակնկալել, որ կստանանք մեր ուզած արդյունքը:
Կյանքն ահագին հեշտանում է, երբ ընդունում ես, որ երեխաները շատ տարբեր են լինում. երեխաներ կան, որոնց հետ ի սկզբանե ամեն ինչ շատ հեշտ է. մեծանում ու զարգանում են ընդունված բոլոր ստանդարտներին համապատասխան, խնամքի ու դաստիարակության հարցում առանձնապես խնդիրներ չեն ստեղծում, հեշտությամբ ընկալում և յուրացնում են էն ամենը, ինչ ծնողը տալիս է, շրջապատում էլ օրինակելի կամ առնվազն նորմալի ընդունված չափանիշներին համապատասխան պահվածք են դրսևորում ու ընկալվում են որպես օրինակելի, երբեմն էլ` նախանձելի ու հեշտ երեխաներ: Երեխաներ էլ կան, որոնց հետ ճիշտ հակառակն է. կարծես ամեն քայլը պայքար է, անգամ մանրուքները, որ, թվում է, պիտի ոչ մի խնդիր չառաջացնեին, առաջացնում են, շատ բաներ, որ թվում է, պիտի ինքնաբերաբար ու հեշտությամբ լինեին, ու համոզված ենք, որ մյուս բոլոր երեխաների դեպքում հենց էդպես էլ կա, իրենց դեպքում անդադար ու հոգնեցուցիչ աշխատանք են պահանջում:
Ու երբ մենք տեսնում ենք շրջապատում իրեն այս կամ այն կերպ պահող երեխայի, հաճախ երեխայի պահվածքն ավտոմատ վերագրում ենք նրա ստացած դաստիարակությանը, ծնողի կատարած աշխատանքին: Եթե երեխան իրեն հասարակական վայրերում լավ է պահում` ընդունված ստանդարտներին համապատասխան, ուրեմն լավ դաստիարակված երեխա է, եթե ոչ` ուրեմն անդաստիարակի մեկն է, ամոթ ծնողին: Իսկ իրականում ոչ ոք չգիտի, թե որ երեխան ինչի արդյունքում է այնպիսին, ինչպիսին մենք տեսնում ենք նրան կողքից:
Ունենալով նույն սեռին պատկանող, բայց բնույթով, հակումներով ու պահանջներով խիստ տարբեր երեխաներ` ես գիտեմ, թե երեխաները որքան տարբեր կարող են լինել հենց ծնված օրվանից: Երկու երեխաներս էլ, բնականաբար, ունեն թե՛ դրական, թե՛ բացասական հատկանիշներ, բայց մի բան փաստ է. մեկի հետ ի սկզբանե ընդհանուր առմամբ ամեն ինչ հարթ ու առանց լուրջ խնդիրների է ընթանում, մյուսի հետ դժվար, պրոբլեմատիկ, մարտահրավերներով լի ճանապարհ ենք անցնում: Իհարկե, ես հիմա կարող էի իմ տված դաստիարակությանը վերագրել նրանցից մեկի թեթև ու հեշտ լինելը և հպարտ-հպարտ ասել` տեսեք` ինչ օրինակելի երեխա եմ դաստիարակել: Բայց ես հո գիտեմ, որ նրա օրինակելի պահվածքի զգալի մասի մեջ ես ոչ մի դեր չունեմ. նա պարզապես ի սկզբանե էդպիսին է եղել: Այո, նա հեշտ երեխա է, ինչպես ընդունված է ասել: Մյուսի դեպքում էլ կարող էի ինձ մեղավոր զգալ` համարելով, որ լիքը բացթողումներ եմ արել (իրականում, այո, արել եմ և ոչ քիչ, բայց շատ բաներ ի սկզբանե իմ վերահսկողության սահմաններից դուրս են եղել): Եթե ամեն ինչ նորից սկսելու լինեի, շատ բաներ այլ կերպ կանեի, դրանում ոչ մի կասկած: Բայց հիմա էդ ամենին այլ կերպ եմ նայում. ես ամեն դեպքում արել եմ տվյալ պահին կարողացածիս չափով` գիտելիքներիս, հոգեվիճակիս համապատասխան: Համենայնդեպս, մի բան հաստատ է` միշտ ձգտել եմ հնարավորինս լավ մայր լինել, թեև շատ հաճախ տառապել եմ խղճի խայթից, էն գիտակցումից, որ շատ հեռու եմ լավ մամայի իմ պատկերացումներից:
Նաև շատերին միշտ թվում է, որ ուրիշների երեխաներն ավելի հեշտ են, ավելի ենթարկվող, ի տարբերություն իրենց երեխաների, որոնք շատ դժվարությամբ են ենթարկվում, իսկ մարդամեջ դուրս գալիս էլ, կարծես ինադու, հատուկ էնպես են իրենց պահում, որ լրիվ խայտառակ անեն ծնողին: Կամ` ուրիշների երեխաները երգում, պարում, արտասանում, նկարում են, իսկ քո երեխան` դրանցից շատերը չի անում, կամ չի հետաքրքրվում էն բաներով, ինչով, քո կարծիքով, պիտի հետաքրքրվեր, քանի որ իր տարիքի քո ճանաչած մյուս երեխաները հետաքրքրվում են, նաև հիշում ես, որ դու ինքդ էդ տարիքում հետաքրքրվում էիր: Էս հարցում, իհարկե, իր մեծ դերն ունեն նաև սոցիալական ցանցերը, որտեղ բոլորն իրենց երեխաներին ներկայացնում են ֆիլտրված, խմբագրված, մաքրագրված: Մի կողմից բնական է. ո՞վ կուզի իր երեխային վատ կողմից ներկայացնել, նրա վատ արարքների մասին պատմել, վատ բաներ անելիս լուսանկարել ու տեսանկարել, գցել սոցիալական կայք: Մյուս կողմից էլ այդ խմբագրված պատկերները շատերի մեջ պատրանք են ստեղծում, թե ուրիշների մոտ ամեն ինչ իդեալական է, թեթև, խնդիրներից զուրկ, և միայն իրենց մոտ է, որ ամեն ինչ բարդ է ու խնդրահարույց, միայն իրենց երեխաներն են, որ չեն հաջողում այս կամ այն հարցում:
Ընդհանուր առմամբ հեշտ երեխա կամ երեխաներ ունեցող ծնողները հաճախ հակված են լինում դժվար երեխաներ ունեցող ծնողներին առնվազն մտովի մեղադրել` համոզված լինելով, որ նրանց երեխաների ոչ այնքան օրինակելի պահվածքը լիովին ծնողի բացթողումների հետևանք է, չէ՞ որ իրենք էլ երեխա ունեն, ու իրենց շատ էլ լավ հաջողվել է օրինակելի երեխա դաստիարակել:
Բայց թե ինչ են մտածում ուրիշ երեխաների ծնողները, մեզ պիտի որ քիչ հուզի. մեր խնդիրը մեր երեխային հնարավորինս սեր, ուշադրություն ու գիտելիքներ տալն է, կյանքի հմտություններ զարգացնելը, նրա անձի առանձնահատկությունները` թե՛ դրական, թե՛ բացասական, հաշվի առնելով` օգնելը, որ իր պոտենցիալը հնարավորինս լիարժեք դրսևորի ու հնարավորինս լավ ու երջանիկ մարդ լինի: Այլ կերպ ասած` մեր առաքելությունը երեխային իր հնարավոր լավագույնին հասցնել փորձելն է` մշտապես հիշելով, որ այս հարցում ամեն ինչ չէ, որ մեզնից է կախված: Մեր երեխայի լավագույնը կարող է բոլորովին չհամապատասխանել մեր նախապես պատկերացրածին կամ ուրիշների երեխաների լավագույնին:
Կարծում եմ` շատ կարևոր է երեխայի հետ կապված կոնկրետ նպատակներ չսահմանելը, քանի որ քո նպատակները կարող են բոլորովին էլ չհամապատասխանել երեխայի բնույթին, ցանկություններին, հնարավորություններին: Ըստ իս, միակ նպատակը երեխայի հետ կապված պետք է լինի նրա պոտենցիալը հնարավորինս բացահայտելն ու զարգացնելը, իսկ թե ինչ նպատակի կուղղի նա այդ ամենը` արդեն մեր գործը չէ: Ամեն երեխա իր սեփական ճանապարհն ունի, ու մենք կարող ենք նրան ընդամենը ուղղորդել այդ ճանապարհին, բայց ոչ նրա փոխարեն անցնել այն:
Երբ գիտակցում և ընդունում ես, որ երեխադ ի սկզբանե ունի իր առանձնահատկությունները, իր բնավորությունը, ինչպիսին էլ որ այն լինի, երբ բաց ես թողնում երեխայիդ քո երազանքի կերպարը դարձնելու հիվանդագին ձգտումը և ընդունում նրան այնպիսին, ինչպիսին կա` միաժամանակ փորձելով հղկել նրա այս կամ այն հատկանիշը, ուղղորդել այս կամ այն կողմ` հօգուտ իրեն, առանց բռնանալու, առանց որոշակի արդյունքներ ակնկալելու ու դրանք չտեսնելու դեպքում հիասթափվելու ու հուսահատվելու, կյանքն անհամեմատ ավելի թեթև ու պայծառ է դառնում, սթրեսները զգալիորեն պակասում են, երեխադ էլ զարմանալիորեն սկսում է տարբեր առումներով ավելի լավ դրսևորել իրեն:
Էս հարցում, ինչպես և ցանկացած այլ հարցում, չդատելը առանցքային դեր ունի. չդատել ուրիշներին, երբ տեսնում ենք նրանց երեխաների ոչ այնքան օրինակելի պահվածքը (մենք չգիտեք, թե նրանց երեխաներն ինչ առանձնահատկություններ ունեն, և ըստ այդմ` նրանք` որպես ծնող, ինչ դժվարություններ են հաղթահարում, ինչ աշխատանք են անում իրենց երեխաների հետ), չդատել մեր իսկ երեխաներին, որովհետև նրանք պարտավոր չեն համապատասխանել մեր կամ որևէ մեկին ստանդարտներին ու ակնկալիքներին:
Ընդհանրապես բաց թողնելը շատ կարևոր հմտություն է, որին տիրապետելուց հետո սթրեսը զգալիորեն նվազում է թե՛ ծնողի, թե՛ երեխայի կյանքում, լավանում են երեխայի հետ հարաբերությունները, աճում է փոխըմբռնումը, խնդիրներն այլևս դատավճիռ չեն թվում, մարտահրավերները սկսում ես ընկալել որպես հետաքրքիր ու օգտակար դասեր, ոչ միայն երեխայի, այլև սեփական աճի ու զարգացման լավ հնարավորություն:
Ես ինձ էս հարցում գիտակ չեմ համարում, լիքը սխալներ եմ արել և անում, անկումների ու վերելքների շրջաններ անցնում որպես մայր, պարզապես բազմաթիվ սխալներիս ու բացթողումներիս հիման վրա արածս դիտարկումներն եմ ներկայացնում` մտածելով, որ կարող են ինչ-որ մարդկանց համար օգտակար լինել կամ գոնե մտածելու տեղիք տալ: Մայրությունն ինձ համար անվերջ ինքնաճանաչման ու ինքնազարգացման ուղի է, որտեղ ես ինձ հավերժ աշակերտ եմ զգում:

Ես ու ջուրը

Ուզում եմ իմ ու ջրի հարաբերությունների մասին մի քիչ պատմել, գուցե ինչ-որ մարդկանց համար փորձս օգտակար լինի:
Ինչպես գիտեք, համարվում է, որ մարդ պիտի օրական առնվազն 2 լիտր ջուր խմի: Ես ինքս միշտ մտածել եմ, որ նման ստանդարտ թիվ բոլոր մարդկանց վերագրելն էնքան էլ խելքին մոտ չի, քանի որ ջրի պահանջը պիտի որ զգալի չափով կախված լինի տվյալ մարդու թե՛ սննդակարգից (ինչքան շատ թարմ միրգ ու բանջարեղեն, էնքան քիչ ջրի պահանջ), թե՛ ֆիզիկական ակտիվությունից, թե՛ օրգանիզմի առանձնահատկություններից և այլն: Օրինակ, երբ տարիներ առաջ մի շաբաթով հումակերություն արեցի, էդ ընթացքում ջուր խմելու պահանջ ընդհանրապես չէի զգում, ուղղակի մտածելով, որ բոլորովին չխմելը գուցե լավ չազդի վրաս, առավոտները խմում էի` զուտ խմած լինելու համար:

Իսկ ընդհանրապես շատ ջուր խմելու պահանջ երբեք էլ չեմ զգացել, ու տարիներ շարունակ չեմ խմել, այսինքն` խմել եմ էնքան, ինչքան ուզել եմ, որն, իմ հաշվարկներով, նույնիսկ մեկ լիտրի չէր հասնում: Բայց մի քանի տարի առաջ մի բան եղավ, որ ստիպեց վերանայել վերաբերմունքս ջուր խմելու նկատմամբ:

Մի քանի տարի առաջ ինչ-որ պահի սկսեցի ոտքերումս ինչ-որ անորոշ, ոչ ուժեղ, բայց կայուն ցավ, դիսկոմֆորտ զգալ. ինչ դիրքով նստեի կամ պառկեի, էդ ցավը չէր անցնում, միայն քայլելիս չէի զգում: Սկզբում փորձում էի անտեսել` մտածելով, որ ինքնիրեն կանցնի, բայց ոչ միայն չէր անցնում, այլև արդեն զգում էի, որ չեմ կարողանում ոչ մի բանի վրա կենտրոնանալ, քանի որ ոչ մի դիրքում ինձ հարմարավետ չեմ զգում: Էդպես կարծեմ մոտ երկու շաբաթ դիսկոմֆորտի մեջ էի, երբ ընկերուհիներից մեկի հետ հեռախոսազրույցի ժամանակ խոսքի մեջ ասեցի, որ էսպիսի խնդիր է առաջացել, չգիտեմ` ինչից է: Ինքն էլ ասեց, որ իր մոտ նման բան լինում է, երբ ջուր քիչ է խմած լինում, ջրազրկված է լինում: Մի խոսքով` խորհուրդ տվեց ավելի շատ ջուր խմել: Ճիշտն ասած` էնքան էլ հավատս չեկավ, որ ջրի պակասից կարող է նման բան լինել, բայց քանի որ համ ավելի լավ միջոց չունեի, համ էլ ջուր խմելուց դժվար թե վնաս լիներ, որոշեցի փորձել, այսինքն` հատուկ հիշել, որ հնարավորին շատ ջուր խմեմ: Եվ, ո՜վ հրաշք. ոտքերիս ցավերն ու դիսկոմֆորտի զգացողությունը միանգամից անցան, կարծես երբեք չէին էլ եղել: Բայց դա դեռ ամենը չի. մի ուրիշ` ավելի կարևոր հրաշք էլ տեղի ունեցավ, ու ես կյանքիս մեծագույն բացահայտումներից մեկն արեցի: Ինչ սկսել էի շատ ջուր խմել, նկատեցի, որ էներգիաս աննախադեպ ու աննկարագրելի վերելք է ապրել. լիքը գործ էի անում, տեղ գնում, գալիս, ու ոչ մի հոգնածություն: Ես կյանքումս էդպիսի առույգություն, էդպիսի էներգիայի առատություն զգացած չկայի ոչ մի տարիքում: Մինչև էդ մի տեղ գնայի, գայի, արդեն էնքան հոգնած էի լինում, որ դրանից հետո որևէ լուրջ գործ անելու ի վիճակի չէի լինում: Իսկ հիմա ամբողջ օրը ծանրաբեռնված անցկացնելուց հետո էլ երեկոյան ինձ էնքան առույգ էի զգում, կարծես օրը նոր բացված լիներ: Ու էդտեղ ես հասկացա, որ, փաստորեն, մինչ այդ բառացիորեն ամբողջ կյանքս ապրել էի ջրազրկված` առանց դրա մասին նույնիսկ կասկածելու:

Դրանից հետո միշտ աշխատում եմ հնարավորինս շատ ջուր խմել, չնայած նրան, որ պահանջ էլի շատ չեմ զգում: Բայց նկատել եմ նաև, որ ինչքան շատ եմ խմում, էնքան օրգանիզմս սովորում է շատին, ու հաճախ արդեն հենց բնականից ավելի շատ պահանջ եմ զգում, քան նախկինում: Ճիշտ է, մեկ-մեկ էլի լինում է, որ մոռանում եմ կամ ինչ-որ բանով տարված եմ լինում, ու անհրաժեշտ քանակությամբ չեմ խմում, բայց ընդհանուր առմամբ հիշում եմ ու խմում: Զոռով չեմ խմում, եթե զգում եմ` արդեն պիտի զոռով լինի, դադարեցնում եմ: Բայց լավն այն է, որ ցանկալիի ու զոռովի միջև ահագին մեծ տարածք կա, որից օգտվելով` բավականաչափ խմում եմ:

Մի ուրիշ դիտարկում ջրի հետ կապված. վերջերս լսել էի, որ քնի պակասի դեպքում շատ ջուր խմելն օգնում է քնկոտության դեմ, հետո ինտերնետում էլ կարդացի դրա մասին: Սեփական փորձով էլ կարող եմ հաստատել: Ճիշտ է, ես քիչ քնելուն ընդհանուր առմամբ էլ, կարելի է ասել, ֆանտաստիկ լավ եմ դիմանում, բայց շատ ջուր խմելը զգալիորեն նպաստում է, որ ինձ շատ ավելի առույգ զգամ նման դեպքերում:

Ի դեպ, ես ջրից բացի, ուրիշ հեղուկ չեմ խմում: Թեյ խմում եմ միայն հիվանդ ժամանակ, իսկ հիվանդանում եմ շատ հազվադեպ:

Ջրի հետ կապված մի ոսկե կանոն էլ ունեմ, որին խստորեն հետևում եմ արդեն ավելի քան մեկ տասնամյակ. ուտելու ընթացքում ու ուտելուց հետո 2 ժամ ջուր չեմ խմում: Դրա շնորհիվ, կարելի է ասել, երբեք ստամոքսի ցավեր, դիսկոմֆորտ, մարսողության խնդիրներ չեմ ունենում, մինչդեռ նախկինում, երբ խմում էի, հաճախ էի ունենում: Երբ սովոր ես ուտելիս ու դրանից անմիջապես հետո ջուր խմելուն, սկզբում, իհարկե, շատ դժվար է չխմելը, բայց սկզբնական շրջանում որ մի քիչ քեզ զսպում ես, թեկուզ դժվարությամբ, հետո արդեն պահանջ չի էլ առաջանում, զսպելու հարց էլ չի լինում: Ես, օրինակ, որևէ բան ուտելիս կամ ուտելուց հետո երբեք ջուր խմելու պահանջ չեմ ունենում հիմա, բայց նախկինում անտանելի ուժեղ պահանջ կար, էն որ թվում է` որ չխմես, կմեռնես:

Ջուր խմելիս կարծես բոլոր բջիջներով զգում եմ, թե ոնց է տարածվում մարմնովս, սնուցում, թարմացնում, առույգացնում ու մաքրում այն: Նաև խմելիս միշտ շնորհակալության զգացում եմ ունենում` կենարար հեղուկ ստանալու գիտակցմամբ:

Մարզվելու, ֆիզիկապես ակտիվ լինելու մասին

Սեփական մարմնի մասին հոգ տանելը, այն առողջ, ակտիվ ու ձիգ պահելը միշտ էլ կարևոր է, բայց տարիքի հետ ավելի ու ավելի անհրաժեշտ է դառնում: Շատ երիտասարդ տարիքում, ցավոք, քչերս ենք գիտակցում մեր մարմնի մասին հոգալու անհրաժեշտությունը, անխնա շահագործում ենք այն կամ առնվազն անուշադրության մատնում, ու միայն առողջական խնդիրներ, ֆիզիկական անհարմարություններ ունենալուց հետո ենք գիտակցում, թե տարիներ շարունակ ինչքան անփույթ ենք եղել ինքներս մեր հանդեպ: Բայց սա էլ դեռ լավագույն դեպքում, որովհետև մարդկանց զգալի մասը նույնիսկ առողջական խնդիրներ ունենալու դեպքում չի գիտակցում, որ դրանց առնվազն մի զգալի մասը իր ապրելակերպի հետևանքով է առաջացել, ոչ թե բախտը չի բերել ուղղակի: Իհարկե, ժառանգականությունը, ինչպես նաև շրջակա միջավայրը նույնպես դեր ունեն էս հարցում, բայց դրանով հանդերձ` շատ բան կախված է հենց մեզնից` մեր ապրելակերպից` սննդակարգից, ֆիզիկական ակտիվությունից, մտածելակերպից, հոգեվիճակից:
Ես ինքս երբեք ինչ-որ լուրջ առողջական խնդիր չեմ ունեցել, համենայնդեպս, չեմ մտաբերում էնպիսի խնդիր, որ կյանքիս որակի վրա ազդած լինի երբևէ, բայց տասնյակ տարիներով ֆիզիկապես շատ պասիվ, հիմնականում նստակյաց կյանք եմ վարել, ինչի հետևանքով ընդհանուր առմամբ թույլ եմ ինձ զգացել, քիչ էներգիայով, շուտ հոգնող: Բնածին ճկունություն եմ ունեցել, բայց թույլ մկաններ, քանի որ երբեք չեմ բարեհաճել մարզել դրանք: Ճիշտ է, վերջին առնվազն տասնամյակում լրջորեն ու հետևողականորեն կարգավորել եմ սննդակարգս, բայց ֆիզիկական ակտիվությանը միայն վերջին մոտ մեկ տարում եմ սկսել հատուկ ուշադրություն դարձնել: Մինչ այդ թեև ժամանակ առ ժամանակ վարժություններ եմ արել ինչ-որ շրջան, բայց դրանք միշտ ինչ-որ պահի դադարեցրել եմ այս կամ այլ խնդրի, հավեսի բացակայության կամ համապատասխան հոգեվիճակ չունենալու պատճառաբանությամբ, ու ֆիզիկական ակտիվությունը, մարզանքը էդպես էլ չեն դարձել առօրյայիս անբաժան մասը:
Հիմա, երբ արդեն մեկ տարուց ավել է` ամենօրյա մարզանքը, զբոսանքը, վազքը դարձրել եմ ապրելակերպ, ավելի լավ եմ հասկանում, թե ինքչան բան եմ կորցրել` տարիներ շարունակ ինձ զրկելով դրանցից` նախ և առաջ ձիգ ու առույգ ինքնազգացողությունից, բայց նաև դրանից բխող լիքը այլ դրական բաներից: Ցավոք, գիտակցում եմ, որ դժվար թե երբևէ ունենամ էնպիսի ձիգ մարմին, ինչպիսին կուզենայի ունենալ, քանի որ էս տարիքում արդեն մկաններն առաջվանը չեն, բայց ինձնից կախվածն անում եմ, որ գոնե իմ տարիքի ու կոնկրետ իմ մարմնի հնարավորությունների սահմաններում հասնեմ ուզածիս մոտ մարզավիճակի: Եթե ավելի վաղ տարիքից ունենայի հիմիկվա գիտակցումը, ու ավելի շուտ սկսեի ոչ միայն մարզվել, այլև ավելի շատ շարժվել` քայլել, վազել և այլն, շատ ավելի մեծ հաջողության կհասնեի էս հարցում: Բայց հիմա էլ դժգոհ չեմ. ինչպես ասում են` լավ է ուշ, քան երբեք: Ինձ համար կարևոր է, որ իմանամ` անում եմ ինձնից կախվածը, իսկ արդյունքը, համոզված եմ, ինձ գոհացնելու է (արդեն իսկ զգալի չափով գոհացնում է), թեկուզև իդեալականից հեռու լինի:
Տարիքի հետ մենք ինտենսիվորեն մկանային զանգված ենք կորցնում: Սա մարմնի ծերացման բնական պրոցեսներից մեկն է, բայց հայտնի է, որ նստակյաց կյանքը զգալիորեն խթանում ու արագացնում է այդ տխուր պրոցեսը: Եթե մենք հստակ պատկերացնեինք, թե քիչ շարժվելով`մեծ մասամբ նստած անցկացնելով, մարմինը չմարզելով ինչքան մկան ենք կորցնում, ու որ տարիների հետ կորցնելու պրոցեսն արագանում է, դժվար թե շարունակեինք նույնքան հանգիստ ու անվրդով նստած մնալ ու միայն անհրաժեշտության դեպքում շարժվել: Մկան կորցնելը, բնականաբար, զուտ արտաքնապես մկանուտ չլինելով չի սահմանափակվում, այլ նաև առօրյայում մեզ անհրաժեշտ ուժի, շարժունակության, դիմացկունության ու էներգիայի նվազմամբ:
Եվ, ի վերջո, երբ մարմինդ ձիգ է, էներգիայով լի, երբ զգում ես, որ դու մարմնիդ տերն ես, ու այն զգալի չափով ենթարկվում է քո պահանջներին ու ցանկություններին, էս զգացողությունն անխուսափելիորեն բարերար ազդեցություն է ունենում նաև հոգեվիճակիդ, ինքնագնահատականիդ վրա, հավատ է ներշնչում ուժերիդ նկատմամբ, քեզ ավելի կարող ու շատ բաներ փոխելու ընդունակ ես զգում: Իհարկե, ամեն ինչում էլ կան բացառություններ, բայց ընդհանուր առմամբ քիչ է հավանականությունը, որ թլֆած, անուժ ու ծանր մարմնով կարելի է սարեր շուռ տալ (ծանրն էստեղ զուտ քաշին չի վերաբերում. շատ քիչ քաշ ունենալով էլ կարելի է բավական ծանր զգալ):
Մարզվելը նաև օգնում է հոգեկան սթրեսներն ավելի հեշտությամբ հաղթահարելուն: Սա էլ է հայտնի փաստ, ես չեմ հորինել, ու ինքս էլ համոզվել եմ սեփական փորձով: Էսպիսի շատ փաստեր կան, որ բոլորս էլ լսել ենք, բայց, չգիտես ինչու, լուրջ չենք վերաբերվում, մինչդեռ արժե: Ու ինչքան մեծանում ենք, էնքան ավելի ու ավելի շատ արժե:
Մարմինը մարզելն էն բաներից է, որ գրեթե ցանկացած մարդ էլ այս կամ այն չափով կարող է անել` երևի բացառությամբ շարժվելու կարողությունից լրիվ զրկվածների կամ այն մարդկանց, որոնց այս կամ այն պատճառով հակացուցված են շատ վարժություններ: Բայց նույնիսկ էդպիսի մարդկանց դեպքում պիտի որ լինեն վարժություններ, որոնք կարելի է անել բժշկի հետ խորհրդակցելուց հետո: Կարևորը` ցանկությունն է ու դրա անհրաժեշտության, օգտակարության գիտակցումը:
Իհարկե, հատկապես մեր ժամանակներում մարզվելու համար բազմաթիվ հարմարանքներ, սարքեր կան` թանկ ու շքեղ, բայց դրանք ճոխություն են, ոչ անհրաժեշտություն: Մարդու մտքին որ լինի, առանց որևէ հարմարանքի ու սարքի էլ կարող է ահագին բան անել (ես, օրինակ, բացի ավազով պարկիկներից (որպես ծանրություն` թևին կամ ոտքին կապվող), ուրիշ ոչ մի հարմարանքից չեմ օգտվում ու մարզվում եմ տանը, բայց նույնիսկ եթե չունենայի էդ պարկիկներից, տնային պայմաններում դրան փոխարինող մի բան կմոգոնեի հաստատ)։ Պարզապես մարզվելու համար մարդուն պետք է ընդամենը սեփական մարմինը, մի փոքր ազատ տարածք, երբեմն էլ պատ: Վազելու համար էլ դրսում լիքը տարածք կա:
Գուցե ասեք, որ ժամանակ է պետք, էդքան ժամանակ ո՞վ ունի, բայց դա էլ է մարդու ցանկությունից կախված, ավելի կոնկրետ` առաջնահերթություններից: Օրինակ, Ֆեյսբուք մտնելու ու լրահոս կարդալու ժամանակ բոլորս էլ հաստատ գտնում ենք, չէ՞, ու եթե նույնիսկ համարենք, որ դրանից դուրս ժամանակ չունենք, ապա որպես վերջին տարբերակ` Ֆեյսբուք կարդալու փոխարեն կարելի է մարզվել, եթե իրոք գիտակցում ենք դրա կարևորությունը: Հատկապես եթե Ձեր ֆեյսբուքյան լրահոսը ներառում է լիքը նեգատիվ գրառումներ, մարզվելը հաստատ ավելի օգտակար է, քան Ֆեյսբուք կարդալը: Էնպես որ եթե դուք հիմա կարդում եք իմ այս գրառումը, ուրեմն հաստատ էնքան ժամանակ ունեք, որ տրամադրեք մարզանքին: :)))
Մի խնդիր էլ կա. շատերը սկսում են մարզվել, բայց ինչ-որ ժամանակ անց թողնում են: Ես ինքս, բազմիցս դրա միջով անցած լինելով` վերջին ու արդեն հաջողված փորձիս ժամանակ ուղղակի որոշեցի, որ ինչ էլ լինի, ինչ գնով էլ լինի` մարզվելուս չպիտի խանգարի: Բացառություն կարող են լինել միայն մարզվելս իսկապես անհնար դարձնող հանգամանքները, որոնք շատ հազվադեպ կարող են լինել: Իսկ, օրինակ, հավես չունենալը, տրամադրություն չունենալը, սովորականից մի քիչ թույլ զգալը, դրա փոխարեն էդ ժամանակ ինչ-որ հաճելի բանով զբաղվելու «անդիմադրելի» ցանկությունը ու նման բաներն ինձ համար այլևս ընդունելի պատճառաբանություններ չեն, ու ոչ մի դեպքում չպիտի ինձ հետ պահեն իմ ամենօրյա մարզանքն անելուց, որովհետև մարզանքը դրանցից ավելի կարևոր է, ու նաև շատ կարևոր է շարունակականությունը չխախտելը, էն գիտակցումը, որ ես կարողանում եմ դա կանոնավոր կերպով, անխախտ անել, ինչպես նաև էդ կանոնավորության շնորհիվ ձերք բերածս ֆիզիկական արդյունքը:

Իսկ թե ինչքան առողջական խնդիրներից ու հիվանդություններից կարելի է խուսափել ու ձերբազատվել ֆիզիկապես ակտիվ լինելով ու համապատասխան վարժություններ անելով` կարծում եմ, կարիք չկա ասելու:

Ամանլվա

ԱՄՆ-ում աման լվանալու սարքը, սառնարանի, լվացքի մեքենայի ու գազօջախի պես, տան հետ է գալիս, այսինքն` եթե տունը վարձում ես կամ առնում, սովորաբար դա էլ է ներառված լինում: Էստեղ մենք մի քանի տարբեր տներում ենք վարձով ապրել, որոնցից ոչ մեկում չի եղել աման լվանալու մեքենա, ու չեմ էլ մտածել, թե լավ կլիներ` լիներ: Ձեռքով աման լվանալն ինձ համար ոչ միայն խնդիր չի եղել երբեք, այլև միշտ սիրել եմ էդ պրոցեսը: Ու ընդհանրապես տնային գործերից երևի ամենաշատը հենց աման լվանալն եմ սիրում: Էդ պրոցեսն ինձ վրա մի տեսակ թերապևտիկ ազդեցություն է ունենում` հանգստացնող, մաքրող. կարծես մտքերս խաղաղվում, հավասարակշռվում են աման լվանալիս: Հատկապես հաճելի է, որ լվացարանի հենց դիմաց պատուհան է, ու լվանալիս բնություն ես տեսնում: Վերջերս նույնիսկ նկատել եմ, որ երբ նյարդայնացած կամ ինչ-որ հարցով մտահոգված եմ լինում, մեկ էլ հանկարծ անկախ ինձնից` սկսում եմ ամանները լվանալ: Հաճախ չեմ էլ նկատում, թե ոնց եմ անցնում էդ գործին: Մեկ էլ գիտակցում եմ, որ ես ախր խոհանոց էի մտել կոնկրետ նպատակով, իբր ինչի՞ հանկարծ սկսեցի աման լվանալ, կամ` ո՞նց եղավ, որ սկսեցի լվանալ, իսկի չնկատեցի: :)))

Երկու տարի առաջ տեղափոխվեցինք նոր տուն, որտեղ նախկին տերերից մնացած աման լվանալու սարք կար: Ես միանգամից էլ մտածեցի, որ չեմ օգտագործի էդ սարքը: Բայց մամաս շատ ոգևորված էր դրանով, ու ամեն կերպ ուզում էր, որ ամանները դրանով լվանանք: Ճիշտն ասած` ես էնպես եմ արել, որ մեր ամենօրյա օգտագործման ամանեղենը լինի էնքան, որ հնարավոր չլինի մեծ քանակով կուտակել, այսինքն` ծայրահեղ դեպքում մի կերպ կարողանանք մեզ թույլ տալ մի օր աման չլվանալով յոլա գնալ, բայց դրանից ավել` ոչ մի կերպ: Հատկապես որ աման լվանալ էլ սիրում եմ ու բոլորովին դեմ չեմ օրվա ընթացքում պարբերաբար լվանալուն:

Բայց մամաս որ շատ ուզեց, որոշեցինք, որ լավ, մի օր չենք լվանա, կթողնենք, որ հավաքվեն, օրվա վերջում միանգամից բոլորը կդնենք էդ սարքի մեջ, կլվացվեն: Ես էլ, սովորությանս համաձայն, ամեն անգամ էդ ամանները տեսնելիս ուզում էի լվանալ, մեկ էլ հիշում էի, որ չէ, պիտի թողնեմ, որ սարքը լվանա: Մի երկու անգամ անջատված սկսեցի լվանալ, մամաս կողքից հուշեց` մի լվա, մոռացե՞լ ես, որ պիտի սարքով լվանանք: Էդպես անընդհատ գնում-գալիս, էդ կեղտոտ ամանները շարված տեսնում էի, ինձ մի կերպ զսպում, որ չլվանամ: Մի խոսքով` էդպես անընդատ ինչ-որ դիսկոմֆորտի մեջ էի. հա՛ ուզում էի լվանալ, բայց պարզվում էր` չի կարելի: Էլ չեմ ասում, որ օրվա ընթացքում երբեմն պետք էր գալիս էս կամ էն ամանը, որը կեղտոտ էր, ստիպված դրա փոխարեն ուրիշ ամանից էինք օգտվում, քանի որ մենք էսօր պիտի անպայման ամանները սարքով լվանանք` երեկոյան: Ամբողջ օրն անցավ բոլորիս համար անհարմարություններով, տհաճ սպասողական վիճակում, ինչ է, թե պիտի անպայման ամանները լվանայինք աման լվանալու սարքով: Ասա` բա մեզ պե՞տք էր էդքան տանջանքը. Էն է` ես հանգիստ, հաճույքով լվանում էի օրվա ընթացքում, ու ամանները միշտ հասանելի էին: Դա վերջին անգամն էր, որ փորձեցինք մեր առօրյա օգտագործելիք ամանեղենը սարքով լվանալ:

Հետո մի քանի առիթով աման լվանալու սարքն օգտագործեցինք հյուրեր ունենալուց հետո, երբ բնականորեն միանգամից շատ կեղտոտ ամաններ էին հավաքվել: Բայց ինձ որ մնար, ես դրանք էլ հանգիստ կլվանայի ձեռքով: Վերջը էնքան էդ սարքին արհամարհեցինք, որ վերջը նեղացավ մեզնից, բռնեց ու փչացավ: Մամաս մի քիչ դարդ արեց, բայց մեր կյանքում էդ սարքի փչանալուց բան չփոխվեց: Ես շարունակում եմ հաճույքով լվանալ մեր բոլոր ամանները ու աման լվանալու սարքի կարիք չեմ զգում:

Ստեղծագործական աշխատանքի մասին

Ստեղծագործական աշխատանքը լրացուցիչ դրական լիցքերի, երջանկության աղբյուր է: Ու էն մարդիկ, որոնց կյանքում որևէ կերպ ստեղծագործելն իսպառ բացակայում է, իրականում մեծ բանից են զրկված, պարզապես չգիտեն այդ մասին, քանի որ իմանալու միակ ձևը ստեղծագործական պրոցեսի մեջ մտնելն է` առանց արդյունքի մասին մտահոգվելու: Եթե չես ստեղծագործում, նշանակում է` քո կյանքում գույներն ավելի քիչ են, կյանքդ պակաս բազմազան է ու պակաս հետաքրքիր: Եթե մարդիկ իմանային, թե ինչ են կորցնում ստեղծագործական աշխատանքից հեռու մնալով, համոզված եմ` բոլորն էլ այս կամ այն կերպ կփորձեին ստեղծագործել: Իսկ փորձելն այս դեպքում արդեն իսկ ստեղծագործել է նշանակում` անկախ արդյունքից:
Ստեղծագործելու հետ կապված մի շատ թյուր պատկերացում կա, որ շատերին թույլ չի տալիս նույնիսկ փորձել: Շատերը կարծում են, թե ստեղծագործելը միայն հատուկ մարդկանց մենաշնորհն է, ու որ դրա համար պետք է հատուկ տաղանդ ունենալ, նաև շատերը համոզված են, որ այդ տաղանդը պիտի միշտ ինքնիրեն դրսևորվի, ու եթե իրենց դեպքում բացահայտ կերպով չի դրսևորվել, ուրեմն իրենք անտաղանդ են, ստեղծագործելն իրենց բանը չի, հետևաբար իմաստ չունի փորձելը: Իսկ իրականում ստեղծագործել կարող է ցանկացած մարդ, ով դրա ցանկությունն ունի: Ստեղծագործելու համար բոլորովին պարտադիր չի ակնառու տաղանդ ունենալ, ինչպես նաև պարտադիր չի հանրահայտ արվեստագետ դառնալու նպատակ ունենալ: Կարելի է նաև ստեղծագործել պարզապես հաճույքի համար` պրոցեսից դրական լիցքեր ստանալու, առնվազն սկսել այդ մտադրությամբ, բայց պրոցեսի մեջ լիարժեք ընկղմվելու դեպքում արդյունքն էլ անխուսափելիորեն կլինի: Գուցե ոչ միանգամից, գուցե ոչ շատ հեշտությամբ, բայց հաստատ կգա ինչ-որ պահ, երբ այն ձեզ կգոհացնի: Իսկ մինչ այդ պահը պրոցեսը միշտ կա ու կա:
Ես ընդհանրապես համարում եմ, որ ստեղծագործելու մեջ ամենակարևորը ցանկությունն է, եռանդը, ինչ-որ գեղեցիկ, արժեքավոր բան ստեղծելու ձգտումը, երբեմն` մարմաջը, ու եթե դա կա, մնացածին կարելի է հասնել ընթացքում: Երևակայությունն էլ, իհարկե, մեծ դեր ունի, ու փաստ է, որ որոշ մարդիկ ծնվում են վառ երևակայությամբ, բայց նույնիսկ եթե մարդ չունի բնածին վառ երևակայություն, այն հաստատ կարելի է զարգացնել հենց ստեղծագործական պրոցեսի ընթացքում, կարևորը` ցանկություն լինի: Սրանում համոզվելու համար ընդամենը փորձել է պետք: Իսկ տաղանդը զգալի չափով պրակտիկայի արդյունք է: Չեմ ասում` ամբողջությամբ, բայց պրակտիկան հաստատ ահռելի դեր ունի: Այն, ինչ շատերին զուտ բնածին շնորհ է թվում, շատ դեպքերում զգալի չափով լուրջ ու հետևողական աշխատանքի, անդադար պրպտումների արդյունք է:
Ստեղծագործելը նաև ինքնաճանաչման, ինքնաբացահայտման յուրօրինակ գործիք է: Ըստ իս` դա ամենավառը դրսևորվում է կերպարվեստի ամենատարբեր ճյուղերի, հատկապես` նկարչության ու հատկապես աբստրակտ գեղանկարչության մեջ, բայց ընդհանուր առմամբ ցանկացած ստեղծագործական պրոցես էլ էս կամ էն չափով ապահովում է էդ բացահայտումը: Պարզապես, իմ համեստ կարծիքով, մտքի (երևակայության) և ձեռքերի համագործակցությունը լրացուցիչ դրական էֆեկտ է ապահովում, որն արվեստի այլ ճյուղերի դեպքում առկա չէ:
Բազմաթիվ վախեր, բարդույթներ, ներքին կապանքներ կարելի է բացահայտել ստեղծագործական պրոցեսի ընթացքում: Որքան ազատ ես ներքուստ, այնքան էլ ազատ ես ստեղծագործելու մեջ: Դու կարող ես քո անազատության կամ ազատության աստիճանի մասին որոշակի պատկերացումներ ունենալ, բայց ստեղծագործական պրոցեսի ընթացքում նոր ներքին կապանքներ, սահմանափակումներ բացահայտել, որոնց մասին չէիր էլ կասկածում: Այլ կերպ ասած` էդ պրոցեսում կարող ես դեմ առնել քո ներքին կապանքներին, հենց տեղում նկատել, զգալ, թե դրանք ոնց ու որքանով են քեզ խանգարում ստեղծագործական աշխատանքում, ինչպես նաև գիտակցել, որ նույն կերպ խանգարում են նաև կյանքում: Այդ երկուսն իրականում խիստ փոխկապակցված են, ու դրանցից մեկում կապանքները կոտրելը, վախերը հաղթահարելը կարող է ավտոմատ նույն արդյունքն ապահովել նաև մյուսում: Պարզապես ստեղծագործական պրոցեսում դա անելն ավելի հեշտ է, քանի որ հետևանքների մասին անհանգստանալու կարիք չկա էնպես, ինչպես կյանքում: Այս դեպքում ավելի հեշտությամբ կարող ես քեզ թույլ տալ համարձակ լինել, դուրս գալ քո հարմարավետության գոտուց ու դեռևս չփորձած, նոր մոտեցումներ կիրառել, փորձարկել: Էս ամենն իրականում մի հսկայական, ամենաընդգրկուն աշխարհ է, որը մի քանի բառով նկարագրել հնարավոր չի: Միայն անձամբ մեջը մտնելով կարելի է լիարժեք պատկերացնել:
Դրա համար ես իմ բոլոր ընկերներին, ծանոթներին ամեն հարմար առիթի դեպքում փորձում եմ դրդել ստեղծագործելու: Բոլորի շրջապատում էլ հաստատ կլինեն մարդիկ, որոնք զբաղվում են այս կամ այն ստեղծագործական աշխատանքով` լինի նկարչություն, ասեղնագործություն, կավագործություն, մաքրամե, թե այլ բան: Միշտ կարելի է ինչ-որ մեկից հարցնելով, հետաքրքրվելով` ինչ-որ բանից սկսել, կամ, եթե էդպիսի հարմար մեկը չկա, ինտերնետն էլ հո հասանելի է, կարևորը սկսելն է,իսկ մեր դարում, երբ ամեն ինչի մասին ինֆորմացիան առատորեն լցված է համացանցում, շատ բաներից կարելի է լրիվ ինքնուրույն էլ գլուխ հանել:

Քառաշերտ աբստրակցիա

Էս գործիս գաղափարը ծնվել էր դեռևս մի երկու տարի առաջ, էն ժամանակ էսքիզների ալբոմիս մեջ ֆիքսել էի միտքը, որ հետո իրագործեմ: Ու էս տարիների ընթացքում միշտ մտքումս եղել է, որ պիտի անեմ: Բայց մոտ կես տարի առաջ նոր սկսեցի վրան աշխատել: Քանի որ ջանջալ ու ժամանակատար մասերը շատ էին, պարբերաբար ընդհատումներով եմ աշխատել, բայց ուզում էի անպայման մինչև տարվա վերջ ավարտած լինել, որ հիմա էլ հետս «քարշ չտամ» դեպի 2021: Էդպես տարվա վերջին օրերին ավելի ինտենսիվ աշխատեցի ու հենց դեկտեմբերի 31-ին ավարտեցի: :)

Վերջապես վերադարձ իմ սիրելի հին ու բարի շերտերին: Աշխատանքը 4 շերտանի է: Շերտերն, ինչպես միշտ, խցանե տախտակներից են, օգտագործել եմ նաև ծեփամածիկ, ակրիլ ներկեր, խցանե փշուրներ և թուղթ (քվիլինգ տեխնիկայով):

Չափսը` 30.5 սմ x 30.5 սմ X 2.5 սմ